Hoe ziet de toekomst van toetsen eruit? Die vraag stond centraal tijdens onze recente Ronde Tafel met schoolleiders, toetscoördinatoren en andere onderwijsprofessionals uit het voortgezet onderwijs.
De timing van deze bijeenkomst was interessant. Kort daarvoor publiceerde de Onderwijsraad het advies Kijk anders naar toetsing. Daarin pleit de raad ervoor om toetsen minder vaak te gebruiken voor selectie en verantwoording, en juist sterker in te zetten ter ondersteuning van het leren. Ook waarschuwt de raad voor functievermenging: toetsen worden in de praktijk vaak tegelijkertijd gebruikt om te leren, te selecteren en de kwaliteit van onderwijs te evalueren. Daardoor komt juist de onderwijsleerfunctie onder druk te staan.
Die analyse vormde een herkenbaar vertrekpunt voor het gesprek aan tafel. Al snel werd duidelijk dat toetsing niet los kan worden gezien van de bredere visie op onderwijs. Hoe scholen toetsen, zegt veel over wat zij belangrijk vinden in leren en ontwikkelen.
Toetsing staat voor een bredere opdracht
Tijdens de gesprekken kwam regelmatig naar voren dat scholen steeds meer zoeken naar een balans tussen verschillende doelen van toetsing.
Toetsen zijn belangrijk om inzicht te krijgen in de voortgang van leerlingen en om vast te stellen of leerdoelen zijn behaald. Tegelijkertijd willen scholen dat toetsing ook bijdraagt aan het leerproces zelf. Juist daar ontstaat soms spanning. Wanneer toetsen meerdere functies tegelijk moeten vervullen, kan het lastig zijn om de focus op leren vast te houden.
Deelnemers herkenden de observatie van de Onderwijsraad dat toetsing in de praktijk vaak meer doet dan waarvoor zij oorspronkelijk bedoeld is. Een toets die bedoeld is om inzicht te geven in het leerproces, krijgt al snel ook een rol in beoordeling, verantwoording of doorstroombeslissingen.
Dat roept vragen op. Wanneer helpt een toets leerlingen daadwerkelijk verder? Welke informatie hebben docenten nodig om hun onderwijs bij te sturen? En hoe zorg je ervoor dat toetsing een middel blijft en geen doel op zich wordt?
Hoewel er geen eenduidige antwoorden werden gegeven, was er brede overeenstemming over één punt: de kwaliteit van onderwijs wordt niet alleen bepaald door wat wordt gemeten, maar ook door hoe die informatie vervolgens wordt gebruikt.
De waarde van feedback
Vanuit die gedachte kwam het gesprek al snel uit bij feedback.
Veel deelnemers gaven aan dat de grootste leerwinst vaak niet ontstaat door het cijfer zelf, maar door de feedback die leerlingen helpt om verder te groeien. Tegelijkertijd werd een herkenbaar dilemma besproken. Zodra een cijfer bekend is, verschuift de aandacht van leerlingen vaak direct naar het resultaat. De inhoudelijke feedback krijgt daardoor minder aandacht dan bedoeld.
Dat leidt tot de vraag hoe feedback effectiever kan worden ingezet binnen het leerproces.
Tijdens de Ronde Tafel werden verschillende voorbeelden gedeeld van scholen die experimenteren met tussentijdse feedbackmomenten, formatieve activiteiten en momenten van reflectie. Niet om summatieve toetsing te vervangen, maar om leerlingen meer kansen te geven om van feedback te leren voordat een beoordeling definitief wordt.
De discussie maakte duidelijk dat feedback vooral waarde krijgt wanneer leerlingen er daadwerkelijk iets mee kunnen doen. Op dat moment wordt feedback niet alleen een terugblik op wat er misging, maar ook een hulpmiddel voor de volgende stap in het leerproces.
Leren zichtbaar maken
Een ander terugkerend thema was de actieve rol van leerlingen binnen toetsing.
Steeds meer scholen zoeken naar manieren om leerlingen meer inzicht te geven in hun eigen leerproces. Daarbij kwamen ook voorbeelden van peer-feedback aan bod, waarbij leerlingen elkaar feedback geven op opdrachten of prestaties.
Volgens verschillende deelnemers zit de kracht daarvan niet alleen in de feedback zelf. Het proces van beoordelen, vergelijken en reflecteren helpt leerlingen ook om beter te begrijpen wat kwaliteit inhoudt en welke leerdoelen centraal staan.
Dat sluit aan bij een bredere ontwikkeling binnen het onderwijs, waarin eigenaarschap steeds belangrijker wordt. Leerlingen worden niet alleen beoordeeld op hun ontwikkeling, maar worden ook actief betrokken bij die ontwikkeling.
Tijdens de gesprekken werd benadrukt dat eigenaarschap niet ontstaat door leerlingen simpelweg meer verantwoordelijkheid te geven. Het vraagt om duidelijke leerdoelen, inzicht in voortgang en ruimte voor reflectie. Toetsing kan daarin een belangrijke rol spelen wanneer het wordt ingezet als onderdeel van leren, en niet uitsluitend als eindmeting.
Een ontwikkeling die al zichtbaar is
Wat tijdens de Ronde Tafel vooral opviel, was dat veel scholen deze beweging al in gang hebben gezet.
Deelnemers deelden voorbeelden van nieuwe toetsvormen, andere manieren van feedback geven en initiatieven die leerlingen actiever betrekken bij hun leerproces. Hoewel de invulling per school verschilt, was de onderliggende ambitie vaak hetzelfde: toetsing beter laten aansluiten bij leren en ontwikkelen.
Tegelijkertijd werd ook duidelijk dat deze ontwikkeling vragen oproept. Hoe behoud je betrouwbaarheid en transparantie? Hoe neem je collega's mee in veranderingen? En hoe zorg je ervoor dat nieuwe werkwijzen daadwerkelijk bijdragen aan beter leren?
Juist daarom werd de uitwisseling van ervaringen als waardevol ervaren. Door praktijkvoorbeelden, successen en uitdagingen met elkaar te bespreken, ontstond een verdiepend gesprek over de toekomst van toetsen in het voortgezet onderwijs.
Een gesprek dat verder gaat
De opbrengst van deze Ronde Tafel laat zien dat toetsing volop in ontwikkeling is. De vragen die scholen vandaag stellen, sluiten nauw aan bij de bredere discussie die ook door de Onderwijsraad wordt gevoerd. Hoe zorgen we ervoor dat toetsing niet alleen prestaties meet, maar ook ontwikkeling ondersteunt?
Een definitief antwoord is er niet. Wel werd duidelijk dat steeds meer scholen bewust nadenken over de rol van toetsing binnen hun onderwijsvisie en zoeken naar manieren om leren, feedback en eigenaarschap sterker met elkaar te verbinden.
.png)
